Van Marken Prijs

Op 10 december 2026 wordt voor het eerst de Van Marken Prijs uitgereikt: een waardering voor ondernemingen die zich onderscheiden door maatschappelijke impact. De prijs zet bedrijven in de schijnwerpers die niet alleen succesvol ondernemen, maar ook verantwoordelijkheid nemen voor de samenleving.

De prijs draagt de naam van Jacques en Agneta van Marken-Matthes, pioniers die eind negentiende eeuw Delft en Nederland voorgoed veranderden. Met tijdgenoten als Heineken, Philips, Fokker en Stork behoren zij daarmee echt tot de aartsvaders van de moderne Nederlandse industrie. Zij combineerden ondernemerschap met sociale vooruitgang en worden daarom gezien als de eerste sociale ondernemers van ons land.

Gedachtegoed levend houden

Met de Van Marken Prijs wil de Stichting Museum Van Marken hun gedachtegoed levend houden en hedendaagse voorbeelden belonen. De jury beoordeelt inzendingen aan de hand van drie pijlers:

• Visie en ondernemerschap.
• Bijdragen aan de samenleving.
• Innovatief vermogen.

Visie en ondernemerschap

Jacques van Marken was een pionier met lef. Al als student besloot hij dat hij zich nuttig wilde maken voor de samenleving. In 1869, slechts 23 jaar oud, richtte hij de Nederlandse Gist- en Spiritusfabriek op (later Gist-Brocades NV, nu onderdeel van dsm-firmenich). Voor het eerst werd bakkersgist van constante hoge kwaliteit geproduceerd – een innovatie die wereldwijd navolging kreeg.

Bruisend industrieel cluster

Het bleef niet bij één fabriek. In 1873 startte Agneta Matthes de parfumfabriek Maison Neuve. In 1883 volgde de Nederlandse Oliefabriek (later Calvé), waar margarine en slaolie werden ontwikkeld. Twee jaar later verrees de Lijm- en Gelatinefabriek en in 1891 Drukkerij Van Marken. Al deze bedrijven samen vormden de Delftsche Nijverheid, een bruisend industrieel cluster dat Delft internationaal op de kaart zette.

Bijdragen aan de samenleving

‘Gemeenschapszin’ en ‘verbroedering’ stonden centraal bij Jacques en Agneta. Zij voerden als eersten in Nederland een ondernemingsraad, pensioen- en ongevallenverzekering in. In totaal ontwikkelden zij 107 sociale voorzieningen, waarvan later veel in nationale wetgeving zijn vastgelegd.

Woonpark en actief verenigingsleven

Dertien jaar na de oprichting van de Gistfabriek stichtte het echtpaar naast de fabriek een woonpark voor arbeiders en hun gezinnen: het Agnetapark. Met 78 woningen, tuinen en voorzieningen bood dit park een omgeving waarin bewoners zich konden ontwikkelen tot ‘betere burgers’. Bijzonder was dat de Van Markens er zelf ook woonden, vanuit de overtuiging dat direct contact tussen rijk en arm tot begrip en verzoening zou leiden.

Om de sociale binding te versterken, richtten ze verenigingen op: een harmoniekapel, gymnastiekclub, zangkoor, kegelclub en meer. Van Markens verjaardag groeide uit tot een jaarlijkse Gemeenschapsdag, te vergelijken met Koningsdag. De laatste editie in 1905 trok maar liefst 11.000 bezoekers in het Agnetapark. Stichting Museum Van Marken heeft deze traditie in ere hersteld en organiseert elk jaar op de laatste zondag van augustus de Van Marken Dag.

Innovatief vermogen

Jacques van Marken was een sociaal hervormer. Hij introduceerde het begrip ‘loon naar werken’ en pleitte vurig voor de rol van de ‘sociaal ingenieur’. Via een bewonderaar in New York belandde dit idee in de Verenigde Staten, waar het bekend werd als social engineering. Zijn vernieuwende ideeën werden internationaal bekroond: tijdens de wereldtentoonstelling in St. Louis ontvingen Jacques en Agneta de Grand Prix voor hun sociale arbeid.

Creatieve marketingaanpak

Ook in marketing liep Van Marken voorop. Reclame en branding waren eind negentiende eeuw nauwelijks bekend, maar hij wist ze al tot kunst te verheffen. Zo gaf hij het eerste personeelsblad ter wereld uit: De Fabrieksbode, een traditie die Stichting Museum Van Marken vandaag voortzet met haar eigen periodieke Fabrieksbode.

Zijn creativiteit kende geen grenzen. In 1897 trok een reclamekaravaan met toverlantaarn door het land, en rond dezelfde tijd maakte hij de eerste Nederlandse reclamefilm, ter promotie van de Delftsche slaolie. Nieuwe producten presenteerde hij op wereldtentoonstellingen en in een speciaal art nouveau-paviljoen in het Agnetapark. Voor nationale tentoonstellingen liet hij bovendien een demontabel paviljoen ontwerpen. De geschilderde panelen van dit paviljoen werden in 2020 geschonken aan Stichting Museum Van Marken. Geïnspireerd door dit erfgoed werd Paviljoen het Groene Lab gebouwd in de Hortus Botanicus, dat binnenkort zal worden ingericht en geopend.

Een prijs met betekenis

Met de Van Marken Prijs wil de Stichting Museum Van Marken het gedachtegoed van Jacques en Agneta eren en laten zien dat hun waarden springlevend zijn. Visie, gemeenschapszin en innovatie zijn nog altijd de sleutel tot ondernemerschap dat ertoe doet.

Bijdragen aan het behoud van uniek Delfts industrieel en sociaal erfgoed? Word vriend van Stichting Museum Van Marken.